Gemeente Middelburg, Middelburg

Essenvelt

Projecten

Tijdens de planvorming voor het Essenvelt tot een nieuwe Middelburgse woonwijk werd archeologie in een vroeg stadium betrokken. De gemeente Middelburg stelde de nodige fondsen ter beschikking en in overleg met de Walcherse Archeologische Dienst werd een plan van aanpak opgesteld. Met behulp van het Zeeuws Archief werd een inventarisatie gemaakt op basis van bekende gegevens, zoals historische en geomorfologische kaarten, bekende vondsten en vindplaatsen, (lucht)fotografische documentatie, archiefmateriaal, etc. Een booronderzoek van ADC ArcheoProjecten en een proefsleuvenonderzoek door RAAP brachten de resten aan het licht van het voormalige Hof Essenvelt.

 

De buitenplaats bestond uit twee delen, een voorterrein in het noordwesten en een hoofdterrein in het zuidoosten, van elkaar gescheiden door een gracht. Deze situatie is ook op die manier weergegeven op de kaart van Hattinga uit 1750. In deze gracht werden tijdens het archeologisch onderzoek de resten van twee bruggenhoofden teruggevonden. Het lijkt erop dat bij het uitgraven van de gracht een hoeveelheid grond is blijven staan als basis voor de brug. Hieromheen werd een beschoeiing van houten vierkante palen gezet met daartussen horizontaal geplaatste planken. Waar de grond verzakte, werd deze versterkt met los puin. Eroverheen waren vermoedelijk planken gelegd die de verbinding tussen hoofd- en voorterrein moesten vormen. Deze werden niet teruggevonden tijdens het onderzoek. Enkele mooie parallellen zijn te vinden bij het ‘Huys den Dolphijn’ en het kasteel te West-Souburg.

Studie van één van de houten palen van het bruggenhoofd toont aan dat het gaat om eikenhout dat mogelijk afkomstig is uit Oost-Denemarken en volgens dendrochronolgisch onderzoek ná 1534 n. Chr. is gekapt. Op het hout zijn nog sporen van bewerking aanwezig die, vermits de paal tot in het veen geslagen was, niet tot de constructie van de brug kunnen hebben behoord. Het gaat dus om hergebruikt constructiehout, bijvoorbeeld van een schip of een gebouw.

 

Het aantal vondsten is beperkt en bestaat grotendeels uit aardewerk, een beetje glas, metaal, bouwmateriaal en opvallend, een leren sandaal die gevonden werd naast de brug. De vroegste vondsten dateren uit de Late Middeleeuwen, circa 1250-1500 n. Chr., maar zijn zeer waarschijnlijk niet in verband te brengen met het Essenvelt zelf, eerder met middeleeuwse moerneringsactiviteiten op deze plek. De meeste vondsten zijn te plaatsen in de periode 1500-1850 n. Chr., met focus op de periode na 1650. Dit is deels in overeenstemming met de tijd waarin de buitenhof op basis van het archiefmateriaal in gebruik is geweest, maar het vroegere materiaal (1500-1650) roept vragen op. De concentratie van 16e/vroeg 17e-eeuws materiaal bevindt zich voornamelijk ter hoogte van de brug en behoort misschien nog tot het serviesgoed van de familie van Essen (erfstukken?). Een tweede mogelijkheid is het bestaan van een 16e/vroeg 17e-eeuwse voorloper van het Essenvelt. Indien dit laatste het geval is, moeten we denken aan een vrij bescheiden complex, niet opgetekend op de kaart van Visscher-Roman uit 1678, van waaruit de buitenplaats is gegroeid. De archiefbronnen geven aan dat Jacobus van Essen in 1710 ‘een hofstede met Heerewoninge, boerewoninge, stallinge en bakkeete’ kocht, wat mogelijk het vroegere vondstmateriaal kan verklaren.

In november 2010 voerde de WAD een opgraving uit op het terrein waar eens Hof Essenvelt lag. Hierbij werd de focus gelegd op het zuidelijke deel van het hof, waar het voormalige hoofdgebouw moest hebben gelegen. Aangezien er tijdens het proefsleuvenonderzoek geen sporen van het gebouw waren aangetroffen, waren de verwachtingen beperkt. Dit bleek echter onterecht. Centraal op het terrein werden immers vrij dicht onder het maaiveld de goed bewaarde resten van een kleine rechthoekige boerderij aangetroffen. De boerderij bestond uit twee ruime kamers met daaraan enkele (in verschillende fases) aangebouwde kelders. De oudste bouwfase lijkt te dateren in het midden van de 17e eeuw, getuige enkele mooie vondsten uit een beerputje bij het huis. Van de funderingen waren enkel de onderste rijen bakstenen nog bewaard gebleven. De gracht rond het hof was indrukwekkend. De kanten waren verstevigd met houten beschoeiingen en aan de zuidzijde gaf, net als aan de noordzijde van het gebouw, een brug toegang tot het hof. De wanden van de bruggehoofden waren ook hier met houten palen en planken beschoeiingen verstevigd. Uit de gracht werd met name 18e-eeuws materiaal gehaald. De uitwerking van dit project zal in de loop van 2011 afgerond worden.